Kto dziedziczy spadek? Dziedziczenie ustawowe w praktyce

Przepisy prawa cywilnego przewidują dwa źródła powołania do spadku. Pierwszym z nich jest testament, w którym spadkodawca dokonuje rozrządzeń swoim majątkiem na wypadek śmierci. Jeśli spadkodawca nie pozostawił testamentu, albo gdy żadna z osób, które powołał w testamencie, nie chce lub nie może być spadkobiercą – dochodzi do dziedziczenia ustawowego, w którym kluczową rolę stanowi stopień pokrewieństwa.

Dziedziczenie ustawowe – małżonek i dzieci

W oparciu o wspomniany wyżej stopień pokrewieństwa między spadkodawcą a jego bliskimi, przepisy kodeksu cywilnego wyznaczają kilka kręgów spadkobierców, co przekłada się na kolejność powołania do spadku.  Do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych należą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek – dziedziczą oni w częściach równych. Przy czym, ustawodawca zastrzega, że część przypadająca małżonkowi nie może wynosić mniej niż ¼ spadku.

Gdyby spadkodawca pozostawił po sobie czwórkę dzieci oraz małżonka, to – co do zasady – każdy dziedziczyłby 1/5 udziału w spadku. Jednak z uwagi na fakt, że małżonkowi dziedziczącemu w  zbiegu z dziećmi przypada co najmniej ¼ spadku, pozostały udział w spadku (3/4) należy  podzielić na pozostałe dzieci – co daje nam udział 3/16 przypadający na każde z dzieci spadkodawcy – wyjaśnia adwokat Agata Koschel-Sturzbecher (adwokaci-ks.pl).

W sytuacji, gdyby dziecko spadkodawcy nie dożyło spadku, udział który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Zasada ta znajduje zastosowanie odpowiednio do dalszych zstępnych.

Dziedziczenie ustawowe – małżonek, rodzice, rodzeństwo

W braku zstępnych spadkodawcy, według dziedziczenia ustawowego do spadku pozostają powołani jego małżonek i rodzice.

Udział spadkowy każdego z rodziców spadkodawcy wynosi jedną czwartą całości spadku – a zatem małżonkowi przypadłaby połowa spadku. Warto dodać, iż w przypadku gdy ojcostwo rodzica spadkobiercy nie zostało ustalone, to matka spadkodawcy, która dziedziczy w zbiegu z małżonkiem otrzyma nie jedną czwartą, a połowę spadku. 

W sytuacji, gdy spadkodawca nie posiadał zstępnych oraz małżonka, spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.  Jeżeli zaś jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, przypadający mu udział spadkowy przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy, które dziedziczy w częściach w równych.

Gdyby spadkodawca pozostawił po sobie małżonkę, ojca oraz trójkę rodzeństwa, to udział spadkowy małżonka wyniesie połowę, a udział spadkowy rodzica wyniesie ¼. Na każdego z rodzeństwa przypadnie zaś udział spadkowy w wysokości 1/12 – w wyniku podzielenia udziału spadkowego rodzica nieżyjącego na pozostałą przy życiu trójkę dzieci.

Gdyby którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, lecz pozostawiło po sobie zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, rozkłada się na jego zstępnych. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy. Jeśli spadkobierca pozostawił po sobie jedynie jednego rodzica oraz małżonka, a przy tym nie ma on zstępnych, ani rodzeństwa (które także nie posiadało zstępnych) – to wówczas ich udziały wyniosą po połowie. 

Warto wiedzieć, iż udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku niezależnie od tego, ilu i kto spośród tych krewnych dziedziczy z ustawy. Pozostała część spadku przypada innym spadkobiercom stosownie do wyżej opisanych zasad.  Z kolei w braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, małżonkowi przypada cały spadek. 

Potrzebujesz pomocy prawnej i nie wiesz do kogo się zwrócić? Zobacz artykuł https://www.dziennikprawny.pl/pl/a/gdzie-szukac-pomocy-prawnej-adwokat-czy-prawnik

Dziedziczenie ustawowe – dziadkowie

Do kolejnego kręgu spadkobierców ustawowych należą dziadkowie spadkodawcy, którzy zostają powołani do dziedziczenia, w sytuacji gdy zmarły nie pozostawił zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. W takiej sytuacji, dziadkowie dziedziczą cały spadek w częściach równych. 

W praktyce jednak rzadko dochodzi do sytuacji, w których wszyscy dziadkowie przeżyli spadkodawcę. Jeśli któreś z nich nie dożyło otwarcia spadku, przypadający mu udział spadkowy przechodzi na jego zstępnych (czyli de facto chodzi tutaj o ciocie i wujków). Idąc dalej, jeśli któryś ze zstępnych dziadków nie żyje, przysługujący mu udział spadkowy przechodzi na jego zstępnych – co oznacza, że przepisy spadkowe dopuszczają  również dziedziczenie spadku przez kuzynów zmarłego. Z kolei w braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, rozkłada się po równo na pozostałych dziadków. 

Dziedziczenie ustawowe – pasierbowie

W braku powyższych krewnych spadkodawcy, do dziedziczenia może zostać powołany jego pasierb, czyli dziecko małżonka spadkodawcy, które jednocześnie nie jest dzieckiem spadkodawcy ani nie zostało przez niego przysposobione. Przy czym, ustawodawca zastrzega, iż pasierb spadkodawcy może zostać powołany do dziedziczenia, tylko jeżeli jego rodzice nie żyją. W przeciwnym razie nie może on dziedziczyć po spadkodawcy, a w konsekwencji do dziedziczenia powołani zostaną spadkobiercy z kolejnego kręgu. 

Dziedziczenie ustawowe – gmina i Skarb Państwa

W ostatnim kręgu spadkobierców ustawowych znajduje się gmina oraz Skarb Państwa, przy czym spadek przypada Skarbowi Państwa dopiero jeżeli nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo jeśli znajdowało się ono za granicą. Jeśli miejsce ostatniego miejsca zamieszkania jest znane i znajdowało się w Polsce, spadek przypada gminie, w której spadkodawca mieszkał przed śmiercią. 

Tak ukształtowany ostatni krąg spadkobierców jest konsekwencją przyjętej zasady, zgodnie z którą prawa majątkowe, a zwłaszcza prawo własności, nie mogą wygasać wraz ze śmiercią spadkodawcy. Odmienne przyjęcie skutkowałoby zagrożeniem dla bezpieczeństwa obrotu prawnego. Dlatego też zgodnie z polskimi przepisami prawa spadkowego, nie ma spadków bezdziedzicznych.  

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia

Wyżej omówione przepisy o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie mają zastosowania do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji. A zatem w przypadku orzeczenia separacji (która wywołuje takie skutki jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód) małżonek zmarłego nie może zostać powołany do dziedziczenia. 

Ponadto, małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Jednak w  razie śmierci jednego z małżonków w toku postępowania o rozwód lub o separację postępowanie umarza się. Nasuwa się zatem pytanie jak ustalić w takiej sytuacji, czy żądanie spadkodawcy było uzasadnione.

Spadkobiercom zmarłego przysługuje uprawnienie do wytoczenia powództwa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia. Mogą oni żądać wyłączenia małżonka spadkodawcy od dziedziczenia w sytuacji, gdy spadkodawca przed śmiercią (w charakterze powoda lub pozwanego) wystąpił o rozwiązanie małżeństwa (bądź orzeczenia separacji) z wyłącznej winy drugiego małżonka lub z winy obu stron – wskazuje adwokat Agata Koschel-Sturzbecher.

Termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.