Prawa autorskie – kary za łamanie praw twórców zbyt surowe

Żądanie trzykrotności stosownego wynagrodzenia za zawinione naruszenie praw autorskich jest niezgodne z Konstytucją – orzekł Trybunał Konstytucyjny.

Prawo musi działać w obronie poszkodowanego, ale też nie może być przyczynkiem do nadmiernego, nieproporcjonalnego karania sprawcy. W opinii sądu, pogląd o tym, jakoby roszczenie o naprawienie wyrządzonej szkody poprzez zapłatę trzykrotności wynagrodzenia stanowiło zasadniczy instrument zabezpieczający pozycję twórcy czy też osoby dysponującej prawami, jest nieuzasadniony. Takie wnioski można wyciągnąć z komentarza do wyroku wydanego w związku ze skargą wniesioną przez spółkę UPC.

UPC kontra Stowarzyszenie Filmowców Polskich – przedmiot sporu

Spółka UPC jest jednym z kilku operatorów telewizji kablowych. Zgodnie z przepisami prawa jest ona zobowiązana do uiszczania określonych opłat na rzecz Stowarzyszenia Filmowców Polskich tytułem obligatoryjnej reemisji wybranych programów telewizyjnych.

SFP to jedna z wielu organizacji działających na rzecz obrony praw twórców, tzw. organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Podmioty te weszły ze sobą w spór na tle wysokości opłat wnoszonych przez UPC. Stawka obowiązująca od 2004r. Wynosiła 2,8% miesięcznych wpływów netto operatora. Operator UPC negocjował z SFP możliwość dokonywania opłat w wysokości 1,6%, natomiast druga strona proponowała wskaźnik równy 2,2%. Z braku porozumienia i w związku z wygaśnięciem ostatniej umowy, UPC opłacało dogodne dla siebie wynagrodzenie (1,6%).

W 2013r. Sąd Apelacyjny wydał wyrok rozstrzygający spór, zasądzając na rzecz Stowarzyszenia Filmowców Polskich zapłatę w wysokości 47mln zł. Kwota ta stanowiła trzykrotność różnicy pomiędzy wysokością opłat wnoszonych przez operatora, a wynagrodzeniem ustalonym przez SFP. Podstawą prawną orzeczonego wyroku był art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 90, poz. 631 ze zm.).

Spółka UPC wniosła skargę do Trybunału Konstytucyjnego. Jak czytamy w komunikacie do wyroku TK „Spółka wskazała, że narusza ono prawo do równej ochrony własności i innych praw majątkowych. W skardze konstytucyjnej podniesiono, że zastosowanie tego rozwiązania doprowadziło do nieuzasadnionego zwiększenia uszczuplenia majątku skarżącej. Jednocześnie skarżąca spółka postawiła zarzut naruszenia prawa do równego traktowania (art. 32 konstytucji), zwracając uwagę na faworyzowanie sytuacji prawnej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Ponadto, według skarżącej, regulacja zawarta w art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b) prawa autorskiego naruszała także zasadę proporcjonalności, bo – jak wskazywała – kwestionowane roszczenie nie tyle chroniło interesy uprawnionego, co prowadziło do jego bezpodstawnego wzbogacenia kosztem strony pozwanej.”

Twórca nie jest bezbronny

W sprawie głos zajęli Prokurator Generalny i Sejm. W swoich wypowiedziach podkreślali bezbronność autorów wobec aktów łamania praw twórców. Pełnomocnik firmy UPC oraz przedstawiciele Rzecznika Praw Obywatelskich oponowali, że obecnie jest tak, iż przeciwko zwykłym użytkownikom, często internautów, stają duże wyspecjalizowane organizacje zbiorowego zarządzania, bądź producenci.

Sędzia sprawozdawca Piotr Tuleja wskazał, że obecnie twórca nie jest słabszą stroną w sporach o naruszenie praw autorskich. Twórca ma do dyspozycji cały katalog roszczeń, które może uruchomić w związku z naruszeniem autorskich praw majątkowych, jest też wspierany przez silne instytucje.

Do praw podstawowych należy m.in. zgodnie z art. 79.8 ust. 1, prawo do żądania od osoby, która naruszyła te prawa:

1) zaniechania naruszania,

2) usunięcia skutków naruszenia,

3) naprawienia wyrządzonej szkody:

1. a) na zasadach ogólnych albo
2. b) poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu,

4) wydania uzyskanych korzyści.

Zatem poza uprawnieniami wynikającymi z art. 79.8 ust. 1, pkt. 3, lit. b, w części dotyczącej zawinionego naruszenia praw autorskich, istnieją też inne możliwości dochodzenia swoich praw przez twórców. Ponadto w dalszej części art. 79 mowa jest o innych rozwiązaniach prawnych, które można wykorzystać w tego typu sytuacjach.

Radca prawny z kancelarii Kępiński, Jucewicz wskazał, że dzięki zapisowi umożliwiającemu domaganie się przez twórców zryczałtowanej kwoty odszkodowania, organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi mogła postawić spółkę UPC pod ścianą. Operator nie wzbraniał się przed płaceniem, a mimo tego zasądzono od niego trzykrotność wynagrodzenia – mówił Adam Jucewicz. Radca zwrócił uwagę na aspekt społecznej niesprawiedliwości i nieproporcjalności ww przepisu i stwierdził, że faworyzuje on twórcę kosztem użytkowników.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego

Ustawodawca, kierując się potrzebą ochrony twórców, wkroczył zbyt głęboko w wolność majątkową podmiotów naruszających w sposób zawiniony autorskie prawa majątkowe – stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

W wyjaśnieniach do wyroku sąd przyznał, że prawo dopuszcza konstruowanie roszczeń odszkodowawczych opartych na opłatach ryczałtowych, niewymagających dokładnego ustalenia wysokości rzeczywistej szkody. Dotyczy to m.in. takich przypadków jak naruszenie praw autorskich, gdzie dostępność dla nieograniczonego kręgu osób, zwykle też możliwość nieskończonego powielania, rzutuje na trudność przy wykazaniu przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Ustawodawca może nawet wprowadzić w tym względzie rozwiązania, przy których zryczałtowana wysokość roszczenia przewyższa wysokość poniesionej szkody.

Jednak zdaniem TK „niedopuszczalne jest, by uprawniony z tytułu autorskich praw majątkowych uzyskiwał możliwość dochodzenia takiego roszczenia odszkodowawczego, które całkowicie odrywałoby się od wielkości poniesionej przez niego szkody i stanowiło jej wielokrotność”.

Sąd wskazał na konieczność zachowania proporcji między wielkością poniesionej szkody a odszkodowaniem. Zwrócił też uwagę, że w sprawach pomiędzy twórcami i użytkownikami praw autorskich należy zachować równowagę. Nie można na zasadzie dowolności wkraczać w prawa majątkowe osoby naruszającej prawa autorskie.